Thứ tôi nhớ nhất của năm đầu ở trại giống là mùi Artemia ấp quá giờ. Tanh, nồng, bám vào tóc cả ngày. Hôm đó tôi ngủ quên mười lăm phút, mẻ trứng nở xong chìm bớt xuống đáy phễu, phải lọc lại từ đầu. Chị trưởng trại không mắng, chỉ đưa cho tôi cái đồng hồ báo thức thứ hai. Phần lớn công việc của một kỹ thuật viên trại giống là như vậy: lặng lẽ, lặp lại, và phải để ý từng thứ nhỏ.
Bài này ghi lại công việc đó cho những bạn đang học nuôi trồng thủy sản, hoặc đang cân nhắc nhận lời một trại giống ven biển.
1 – Trại giống là chỗ nào trong chuỗi
Một con tôm thẻ trên bàn ăn đi qua khá nhiều tay. Trước ao nuôi là trại giống, nơi tôm bố mẹ đẻ, ấu trùng nở ra và được ương tới cỡ postlarvae (người trong nghề gọi tắt là PL) rồi mới bán cho người nuôi. Sau ao nuôi là thu mua, rồi nhà máy chế biến. Trại giống nằm ở đầu nguồn. Con giống yếu thì cả vụ nuôi khổ, và tới lúc vào nhà máy thì nguyên liệu cũng chẳng đẹp gì.
Nhiều bạn học xong chỉ nghĩ tới ao nuôi hoặc nhà máy, vì đó là hai mảng tuyển nhiều. Trại giống ít người để ý hơn, nhưng lại cần người có tay nghề kỹ.
Trại tôm thường đặt sát biển để lấy nước mặn. Trại cá nước ngọt như cá tra, cá rô phi thì nằm ở vùng đồng bằng, gần sông. Môi trường hai loại khác nhau khá nhiều, nhưng tinh thần công việc giống nhau. Giữ cho bể sạch, cho ăn đúng, theo dõi sát, ghi chép đều.
2 – Một mùa sản xuất ở trại tôm
Khu tôm bố mẹ
Việc ở đây là chăm tôm bố mẹ, thường là đàn sạch bệnh (SPF) mà trại nhập về. Kỹ thuật viên cho ăn bằng thức ăn tươi như mực, giun nhiều tơ, kết hợp thức ăn viên. Hằng đêm phải kiểm tra con cái nào đã giao vĩ, vớt sang bể đẻ. Ánh sáng khu này để tối, nói chuyện nhỏ, đi nhẹ. Tôm bố mẹ nhạy hơn bạn tưởng.
Khu ấp và ương ấu trùng
Trứng nở thành Nauplius, rồi qua Zoea, Mysis, tới PL. Mỗi giai đoạn ăn một kiểu. Zoea ăn tảo, chủ yếu là các loài tảo khuê như Chaetoceros mà trại tự nuôi. Từ Mysis bắt đầu thêm Artemia ấp nở và thức ăn tổng hợp dạng mảnh. Kỹ thuật viên phải canh cữ ăn, thường vài tiếng một lần, kể cả ban đêm.
Mỗi sáng tôi lấy mẫu ấu trùng soi kính hiển vi. Nhìn ruột có thức ăn không, phần phụ có dị hình không, có sinh vật bám không. Ghi vào sổ bể: giai đoạn, tỷ lệ ước đoán, màu nước, lượng tảo đã cho. Sổ này rất quan trọng, vì khi một bể có chuyện, người ta lật sổ ra xem từ ngày nào mọi thứ bắt đầu lệch.
Khu nuôi tảo và Artemia
Có trại tách hẳn một người chuyên nuôi tảo. Có trại thì kỹ thuật viên kiêm luôn. Công việc là cấy giống tảo từ ống nghiệm lên bình, lên thùng, rồi ra bể lớn, giữ cho tảo không bị tạp nhiễm. Artemia thì ấp trong phễu, sục khí, tới giờ thì tắt khí, chờ trứng nở nổi lên, rồi lọc bỏ vỏ.
Kiểm tra trước khi xuất giống
Trước khi bán, PL thường được lấy mẫu gửi xét nghiệm PCR một số bệnh. Việc này do phòng xét nghiệm làm, kỹ thuật viên lo lấy mẫu, ghi mã bể, gửi đi. Ngoài ra còn kiểm tra cảm quan, thử sốc độ mặn hoặc sốc formol theo cách của từng trại để xem sức khỏe con giống. Hôm xuất hàng, trại đếm PL, đóng bao có bơm oxy, xếp thùng xốp, giao cho xe khách.
Đứng nhìn xe chở giống rời trại, tôi hay nghĩ tới đoạn sau của con tôm: vài tháng trong ao, rồi tới bàn phân cỡ, bàn cấp đông. Bạn nào muốn hình dung trọn chuỗi đó, từ ao nuôi tới nhà máy trong ngành chế biến thủy sản, sẽ hiểu vì sao người mua giống khó tính với từng bao PL như vậy.
Ở trại giống, chỗ để lười đi một chút là không có, vì con giống không đợi mình ngủ dậy.
3 – Trại cá nước ngọt khác ở đâu
Tôi từng sang phụ một trại cá tra giống vài tháng. Nhịp làm việc khác hẳn. Cá bố mẹ được nuôi vỗ trong ao, tới mùa thì tuyển con đạt, đưa vào bể và tiêm kích dục tố để cho đẻ. Trứng ấp trong bình vây hoặc bể vòng, nở ra cá bột, rồi ương lên cá hương, cá giống trong ao đất.
Phần ao đất nhiều việc tay chân hơn: cải tạo ao, bón vôi, gây màu nước, kéo lưới. Bù lại, trại cá thường gần khu dân cư hơn trại tôm ven biển, đi lại đỡ cô quạnh.
4 – Môi trường làm việc, nói thật
Phần lớn trại giống ở xa trung tâm. Kỹ thuật viên ăn ở tại trại, có nơi một phòng hai ba người, có nơi khá hơn. Về nhà theo đợt nghỉ giữa các mẻ. Ai quen sống ở thành phố sẽ thấy buồn trong vài tháng đầu.
Ca trực xoay vòng. Một người có thể vừa cho ăn đêm vừa trực máy phát điện, vì mất điện ở trại giống là chuyện lớn: tắt sục khí vài chục phút là cả bể ấu trùng gặp nguy. Trại nào cũng có máy phát dự phòng, và người trực đêm phải biết khởi động nó.
Hóa chất là thứ phải cẩn thận. Chlorine dùng xử lý nước, formol, thuốc tím, vôi. Có nơi trang bị đủ găng, kính, khẩu trang; có nơi lơ là. Bạn nên tự giữ thói quen đeo đồ bảo hộ, kể cả khi người cũ không đeo.
Về thu nhập, tôi chỉ nói được là nó phụ thuộc rất nhiều vào quy mô trại, vùng, mùa vụ và việc trại có thưởng theo mẻ thành công hay không. Có trại tính thưởng theo sản lượng PL bán ra, nên mẻ tốt mẻ xấu thu nhập cũng lên xuống theo.
5 – Cần học gì, cần tính cách gì
Phần lớn kỹ thuật viên trại giống tôi gặp học trung cấp, cao đẳng hoặc đại học ngành nuôi trồng thủy sản. Có người học ngành khác nhưng vào trại làm phụ rồi học dần.
Những thứ nên nắm trước khi vào làm:
– Bạn nên biết dùng kính hiển vi, pha mẫu, nhận biết các giai đoạn ấu trùng của loài mình làm.
– Bạn cần hiểu các chỉ tiêu nước cơ bản như độ mặn, pH, nhiệt độ, kiềm và biết dùng khúc xạ kế, test kit.
– Bạn phải ghi chép sổ sách đều tay, vì không ai nhớ nổi hai chục bể trong đầu.
Về tính cách, tôi thấy người hợp nghề này là người chịu được việc lặp lại, thích quan sát, không ngại thức đêm. Một mẻ ương tôm kéo dài vài tuần, mà có khi tới cuối mới biết thành hay bại.
Tiếng Anh không bắt buộc ở phần lớn trại. Nhưng nếu đọc được tài liệu kỹ thuật tiếng Anh về dinh dưỡng ấu trùng hay bệnh tôm, bạn sẽ hiểu nhanh hơn người khác khá nhiều, và về sau đi tiếp cũng dễ.
6 – Đường đi lên sau vài năm
Hướng thứ nhất là ở lại trong trại. Từ kỹ thuật viên phụ trách vài bể, lên phụ trách một dãy, rồi trưởng khu ương hoặc trưởng trại. Trưởng trại lo cả kế hoạch sản xuất, mua tôm bố mẹ, quản lý người, nói chuyện với khách mua giống. Vị trí này đòi kinh nghiệm qua nhiều mùa, kể cả những mùa thất bại.
Hướng thứ hai là đi sang công ty thức ăn, men vi sinh, thuốc thủy sản, làm kỹ thuật bán hàng. Người từng ở trại giống có lợi thế vì hiểu con giống từ gốc, nói chuyện với người nuôi có trọng lượng hơn.
Hướng thứ ba là ra ao. Có bạn làm trại giống vài năm rồi chuyển sang làm kỹ thuật cho trang trại nuôi thương phẩm, vì hiểu con giống nên chọn giống và xử lý giai đoạn đầu vụ rất chắc tay. Cũng có người tích lũy đủ vốn và kinh nghiệm thì mở trại nhỏ của mình, nhưng tôi thấy đó là con đường rủi ro, cần cân nhắc kỹ.
Hướng ít người nghĩ tới là quay về phòng xét nghiệm hoặc viện, trường. Kinh nghiệm thực tế ở trại là thứ mà phòng thí nghiệm hay thiếu. Nếu bạn thích nghiên cứu, vài năm ở trại là một nền rất tốt trước khi học lên.
Tôi vẫn nhớ mẻ PL đầu tiên của mình xuất đi, đóng bao xong đứng nhìn xe chạy khuất mà không ngủ được tới sáng. Nghề này không ồn ào. Nó dạy người ta kiên nhẫn trước, rồi mới dạy chuyên môn.