Đôi tất len là thứ đầu tiên tôi dặn người mới mang theo. Không phải áo khoác, không phải găng. Ủng nhà máy là ủng nhựa, đứng trên sàn ướt và lạnh vài tiếng thì cái lạnh đi từ bàn chân lên, mà chân lạnh thì cả người run theo. Ai làm phòng lạnh lâu đều có một ngăn tủ riêng đựng tất khô.
Tôi viết lại một ca làm theo thứ tự thường gặp ở nhà máy tôm và cá đông lạnh. Mỗi nhà máy bố trí khác nhau, có nơi tách phòng sơ chế với phòng cấp đông, có nơi chung một khu. Nhưng nhịp ca thì khá giống nhau.
1 – Trước khi bước qua cửa
Vào ca không phải là đi thẳng vào xưởng. Đầu tiên là khu thay đồ. Cởi đồ ngoài, cất điện thoại, tháo nhẫn, đồng hồ, bông tai. Mặc áo bảo hộ, trùm nón kín tóc, đeo khẩu trang, yếm nhựa, găng tay, ủng. Người làm khu lạnh sâu thì mặc thêm áo bông hoặc bộ đồ chống lạnh bên trong.
Sau đó là quy trình vệ sinh. Rửa tay theo các bước dán trên tường, nhúng tay vào dung dịch sát khuẩn, lội qua bể nhúng ủng. Có nhà máy đặt thêm con lăn bụi cho áo. QC đứng ở cửa, nhìn từng người. Móng tay dài, tóc lòi ra khỏi nón là bị gọi lại. Nhiều bạn mới thấy phiền, nhưng làm vài tuần thì thành thói quen như đánh răng.
Đầu ca, tổ trưởng phát lệnh sản xuất của ngày: hàng gì, cỡ gì, khách nào, đóng kiểu gì. Lô tôm thịt khác lô tôm nguyên con, lô đi khách này khác lô đi khách kia về cách xếp khuôn, cách mạ băng.
2 – Những giờ đầu trên chuyền
Phòng sơ chế không lạnh âm độ, nhưng được giữ mát và lúc nào cũng có nước đá. Nguyên liệu được ướp đá suốt từ lúc tiếp nhận. Tay bạn sẽ nhúng vào nước đá liên tục, kể cả khi đeo găng. Hai tiếng đầu là lúc khó chịu nhất với người mới: ngón tay tê, cảm giác cầm dao hay cầm tôm kém đi.
Việc ở chuyền chia theo công đoạn. Người lặt đầu, người lột vỏ, người rút chỉ, người phân cỡ, người cân, người xếp khuôn. Tay nghề quyết định tốc độ, mà tốc độ thường gắn với cách tính lương ở nhiều nơi. Người mới chậm là bình thường. Tôi từng mất gần một tháng mới lột tôm đều tay mà không làm rách thịt.
QC đi dọc chuyền, đo nhiệt độ bán thành phẩm, kiểm tra tạp chất, nhắc thêm đá. Nếu bạn thấy QC đứng lâu ở bàn mình, đừng vội lo. Thường là họ đang lấy mẫu theo tần suất.
Có một chuyện nhỏ ít ai kể. Phòng sơ chế rất ồn. Tiếng máy rửa, tiếng nước xối, tiếng xe đẩy đá, tiếng tổ trưởng gọi. Người mới thường mệt vì tiếng ồn trước cả vì lạnh. Mọi người nói chuyện bằng cách ra hiệu, gọi tên to, gõ vào thành bàn. Vài ngày là quen, nhưng ngày đầu bạn sẽ thấy đầu ong ong lúc tan ca.
Giữa ca thường có lúc chuyền dồn: nguyên liệu về thêm một xe, hoặc khách gọi đổi cỡ đóng gói. Tổ trưởng sẽ điều người từ công đoạn này sang công đoạn khác. Đừng ngạc nhiên nếu bạn đang lột vỏ thì được gọi sang cân hay xếp khuôn. Người làm được nhiều công đoạn thường được giữ lại lâu hơn khi nhà máy cắt giảm, và cũng là người được để ý khi cần chọn tổ phó.
3 – Khu cấp đông và kho lạnh
Bán thành phẩm sau khi xếp khuôn hoặc trải lên băng chuyền thì đi vào cấp đông. Có nhà máy dùng tủ đông tiếp xúc cho hàng block, có nơi dùng băng chuyền IQF cho hàng rời từng con. Người đứng khu này làm việc sát cửa tủ, nơi hơi lạnh phả ra mỗi lần mở. Sau cấp đông là mạ băng, bao gói, dò kim loại, đóng thùng, rồi vào kho. Mạ băng là nhúng hoặc phun một lớp nước lạnh để tạo lớp băng mỏng bọc ngoài sản phẩm, giúp hàng không bị khô bề mặt trong kho. Người đứng khâu này phải canh thời gian nhúng theo yêu cầu của từng khách, vì lớp băng dày hay mỏng đều liên quan tới khối lượng tịnh ghi trên bao bì.
−18°C là mức mà hướng dẫn của FAO và quy phạm Codex về thực phẩm đông lạnh nhanh đưa ra: sản phẩm trong kho lạnh phải được giữ ở −18°C hoặc lạnh hơn, ít dao động. FAO còn ghi kho trữ đông cho cá thường chạy khoảng −20°C tới −28°C. Đó là lý do người vào kho phải mặc đồ chống lạnh riêng.
Kho lạnh không phải nơi để đứng lâu. Thủ kho và công nhân xếp hàng vào ra theo lượt, mỗi lượt không quá lâu, sau đó ra khu đệm cho ấm lại. Nhà máy làm đúng thì có quy định về thời gian ở trong kho, có chuông báo và tay mở cửa từ bên trong. Bạn nên tự kiểm tra hai thứ đó vào ngày đầu tiên, đừng ngại hỏi.
Với người mới, tôi nghĩ hiểu được cả dây chuyền này từ đầu tới cuối là một lợi thế khi tính đường dài trong nghề thủy hải sản, vì ai muốn lên tổ trưởng hay sang QC đều phải biết hàng đi qua những cửa nào và cửa nào hay có chuyện.
4 – Giờ nghỉ và chuyện giữ ấm
Giờ nghỉ giữa ca là lúc mọi người ra khỏi khu lạnh, tháo găng, thay bảo hộ bẩn. Phần lớn nhà máy có nhà ăn và chỗ uống nước ấm. Ăn đủ bữa là chuyện thật sự quan trọng ở phòng lạnh. Cơ thể đốt năng lượng để giữ ấm, ai nhịn đói vào ca chiều thường run và mệt sớm.
Mấy thói quen nhỏ tôi học được từ các chị lâu năm. Mang hai đôi găng vải mỏng để thay khi một đôi bị ướt bên trong. Thoa kem dưỡng tay sau ca, vì da tay rất dễ nứt. Không tắm nước lạnh ngay sau khi tan ca. Uống nước ấm đều, dù không thấy khát, vì ở chỗ lạnh người ta hay quên uống.
Nhiều người làm lâu năm kêu đau khớp tay, đau lưng, viêm họng theo mùa. Không phải ai cũng bị, nhưng nếu bạn có sẵn bệnh về khớp, hen suyễn hay dị ứng hải sản thì nên nói rõ khi đi khám sức khỏe đầu vào. Nhà máy có thể xếp bạn vào khu phù hợp hơn.
Ở phòng lạnh, người chịu được lâu không phải người khỏe nhất, mà là người biết giữ mình khô và ấm.
5 – Cuối ca và bàn giao
Gần hết ca, chuyền dọn dẹp. Thu gom phế liệu đầu vỏ, rửa bàn, rửa dụng cụ, vệ sinh sàn theo quy trình của nhà máy. QC kiểm tra vệ sinh trước khi cho ca sau vào. Tổ trưởng chốt sản lượng, ghi sổ giao ca: còn bao nhiêu nguyên liệu chưa làm, máy nào có vấn đề, lô nào chờ kết quả kiểm.
Thay đồ ra cũng theo thứ tự ngược lại. Bảo hộ bẩn bỏ vào giỏ giặt, ủng rửa sạch úp lên giá. Ai về thì về, ai tăng ca thì ăn nhanh rồi vào lại. Mùa hàng, tăng ca là chuyện thường. Bạn nên hỏi trước nhà máy tính tăng ca ra sao, có phụ cấp làm việc trong môi trường lạnh hay không, vì cách tính mỗi nơi một khác.
Ca đầu tiên sẽ mệt. Tuần đầu tiên sẽ còn mệt hơn. Từ tuần thứ ba, phần lớn người tôi biết bắt đầu quen tay, quen lạnh và đứng chuyền nhẹ nhàng hơn hẳn.
Quy định về thời gian làm việc trong kho lạnh và đồ bảo hộ khác nhau giữa các nhà máy; khi thấy chỗ làm thiếu thiết bị an toàn, bạn nên hỏi lại bộ phận an toàn lao động trước khi vào ca.