Chủ ao không trả tiền cho kỹ sư để đứng nhìn mặt nước. Họ trả tiền cho những quyết định nhỏ, lặp lại mỗi ngày: hôm nay cho ăn bớt hay thêm, có thay nước không, quạt chạy mấy giàn. Cả một vụ tôm là vài trăm quyết định như thế cộng lại.

Tôi ghi lại một ngày bình thường, không có dịch bệnh, không có mưa bão, ở một trại nuôi tôm thẻ thâm canh cỡ vừa. Ngày có sự cố thì lịch này đảo lộn hết.

1 – Trước sáu giờ sáng

Việc đầu tiên là đi một vòng bờ, chưa cần dụng cụ. Nhìn màu nước, nhìn bọt ở góc ao, nghe tiếng quạt có giàn nào kêu lạ không. Nếu đêm qua oxy tụt, tôm sẽ nổi đầu ven bờ, nhìn là biết.

Sau đó mới đo. Buổi sáng sớm là lúc pH thấp nhất trong ngày và oxy hòa tan cũng thấp nhất, nên số đo giờ này cho biết ao đang chịu đựng tới đâu. Tôi đo pH bằng bút điện tử, oxy bằng máy đo cầm tay, ghi luôn vào sổ trước khi đi ao tiếp theo. Không để dồn cuối buổi. Dồn là quên, quên là ghi bừa.

Một trại cỡ vừa có thể có mười mấy ao, mỗi ao một tình trạng. Đi hết một lượt mất gần một tiếng.

2 – Cữ ăn đầu tiên và chuyện kéo nhá

Thức ăn là khoản chi lớn nhất của vụ nuôi. Kỹ sư nuôi tôm làm gì nhiều nhất? Chỉnh lượng ăn, theo tôi là vậy. Cho dư thì thức ăn thừa chìm đáy, thối, kéo theo khí độc. Cho thiếu thì tôm chậm lớn, ăn thịt lẫn nhau lúc lột xác.

Cách kiểm tra là dùng nhá, tức cái vó nhỏ đặt ở vài điểm trong ao, bỏ một ít thức ăn vào. Sau một khoảng thời gian theo cỡ tôm, kéo nhá lên xem tôm ăn hết chưa, còn bao nhiêu, đường ruột tôm trong nhá có đầy không. Từ đó quyết định cữ sau tăng hay giảm.

Người mới hay kéo nhá cho có. Kéo lên, nhìn qua, thả xuống. Người cũ thì nhặt vài con trong nhá lên soi: vỏ có cứng không, mang có đen không, đuôi có đỏ không, ruột có đứt khúc không. Mấy chi tiết đó đi trước số đo máy cả tuần.

3 – Giữa buổi sáng, phần việc với giấy tờ

Khoảng chín, mười giờ, tôi ngồi lại nhà chòi để ghi chép cho tử tế. Có ba thứ phải cập nhật. Thứ nhất là nhật ký ao: số đo nước, lượng ăn từng cữ, kết quả nhá, thuốc hay chế phẩm đã dùng. Thứ hai là sổ kho: thức ăn nhập bao nhiêu bao, xuất bao nhiêu, vôi, khoáng, men vi sinh còn bao nhiêu. Thứ ba là tin nhắn báo cho chủ ao, ngắn, có số.

Ở nhiều trại, ghi chép này sau này là hồ sơ truy xuất khi bán tôm cho nhà máy. Nhà máy cần biết vùng nuôi nào, dùng gì trong vụ, có ngưng thuốc đủ thời gian trước thu hoạch không. Nên sổ không chỉ để mình đọc.

Một trang nhật ký ao tôi hay ghi: “Ao 4, ngày thứ 52. Sáng: nước xanh nhạt, bọt ít ở góc gió. pH thấp hơn hôm qua một chút, oxy tạm ổn. Nhá cữ 6 giờ: ba nhá sạch, một nhá còn ít. Ruột đầy, vỏ cứng. Quyết định: cữ trưa giữ nguyên, chiều theo dõi thêm nếu trời âm u thì giảm. Đã bón vôi nhẹ quanh bờ. Báo anh chủ lúc 9 giờ 40.”

Không cần văn hoa. Đọc lại sau một tuần mà hiểu được mình đã nghĩ gì là đủ.

4 – Buổi trưa và đầu giờ chiều

Trưa nắng gắt là lúc nước ao dễ biến động. Tảo quang hợp mạnh, pH lên cao, có ao màu nước đậm hẳn so với sáng. Tôi kiểm tra lại vài ao có vấn đề từ sáng, không cần đo hết.

Đầu giờ chiều thường là giờ xử lý việc phát sinh. Có hôm là chỉnh lại giàn quạt bị lệch, có hôm là kiểm tra ao lắng, ao chứa trước khi cấp nước. Có hôm là ngồi với đại diện công ty thức ăn đến thăm ao, nghe họ tư vấn rồi tự cân nhắc. Lời tư vấn của bên bán hàng có giá trị, nhưng người chịu trách nhiệm ao vẫn là mình. Tôi hay hỏi lại họ: nếu không dùng sản phẩm này thì có cách nào khác không.

Nếu làm cho trại có ý định xin chứng nhận nuôi tôm theo tiêu chuẩn như VietGAP hay một chứng nhận quốc tế, buổi chiều có khi dành cho việc chuẩn bị hồ sơ: sơ đồ ao, bảng theo dõi hóa chất, nhật ký thu gom rác thải. Đây là phần nhiều bạn trẻ thấy chán nhất, nhưng làm quen sớm thì sau này chuyển sang làm cho công ty lớn dễ hơn nhiều.

Một số bạn hỏi tôi về đường đi trong nghề thủy sản sau vài vụ ở ao. Tôi thấy hướng phổ biến là lên quản lý vùng nuôi, chuyển sang làm kỹ thuật cho công ty thức ăn, hoặc sang trại giống. Mỗi hướng cần một chút kỹ năng khác, nhưng đều dựa trên mấy năm đứng bờ ao.

5 – Chiều muộn, chuẩn bị cho đêm

Khoảng bốn, năm giờ chiều, tôi đo lại pH. So với sáng, độ chênh trong ngày cho biết tảo trong ao đang ổn hay đang quá dày. Chênh nhiều quá là dấu hiệu phải can thiệp, thay một phần nước hoặc điều chỉnh mật độ tảo.

Rồi nhìn trời. Trời âm u, có mưa dông, gió đứng là ba thứ khiến kỹ sư nuôi tôm ngủ không yên. Mây che thì tảo không quang hợp được, đêm oxy tụt nhanh. Tôi dặn người trực đêm chạy đủ quạt, có khi bật máy sục khí đáy, và thống nhất giờ dậy đi kiểm tra.

Cữ ăn cuối ngày thường giảm nếu thời tiết xấu. Tôm ăn chậm khi nước lạnh và thiếu oxy, cho nhiều chỉ thêm chất thải.

6 – Ban đêm

Đêm không phải giờ nghỉ hoàn toàn. Ở trại tôi từng làm, có lịch thay phiên dậy lúc hai giờ sáng đi soi đèn ven bờ. Thấy tôm tấp mé, búng mạnh trên mặt nước, là phải xử lý ngay.

Tôi không giấu chuyện này với người mới. Ai cần ngủ đủ tám tiếng đều đặn sẽ thấy rất mệt trong vài vụ đầu. Có người quen dần, có người đổi sang trại giống hoặc nhà máy cho đỡ.

7 – Thứ không có trong mô tả công việc

Phần lớn tin tuyển kỹ sư nuôi ghi những việc như quản lý ao, theo dõi môi trường, phòng bệnh, báo cáo. Đúng cả. Nhưng không ghi được mấy thứ tôi thấy quan trọng không kém.

Đó là giữ quan hệ với chủ ao. Chủ ao bỏ vốn, lo lắng, nhiều khi muốn làm theo kinh nghiệm người quen. Kỹ sư phải nói được điều mình thấy bằng ngôn ngữ của họ, kèm số liệu từ sổ, và chấp nhận có lúc họ không nghe.

Đó còn là chuyện chịu được cảm giác thua. Có vụ làm đúng hết mà tôm vẫn bệnh, vẫn phải thu sớm. Lúc đó người ta nhìn vào sổ của mình. Sổ ghi đủ thì ít nhất mình biết rút kinh nghiệm chỗ nào.

Nếu bạn đang học ngành nuôi trồng và định ra làm ao, hãy đi theo một kỹ sư thật vài ngày, kể cả đêm. Sau mấy ngày đó bạn sẽ biết mình có chịu được nhịp này không, nhanh hơn đọc bất cứ tài liệu nào.